Asesu ba dokumentu sekretu sira kona ba Timor Gap: Kim McGrath nia kazu

Arkivu Nasional Australia (National Archives of Australia) iha pasta dokumentu barak kona ba Timor-Leste nia istoria husi tinan 1974-1999. Pasta dokumentu sira ne’e barak mak asesivel ba perkizador sira, maibe iha dokumentu balu iha pasta balu mak sei rai hanesan segredu.

Artigu ida ne’e kona ba perkizador Kim McGrath* nia tentativa asesu ba dokumentu sekretu balu kona ba negosiasaun Timor Gap Australia-Indonesia iha dekada 1970.

Pagina sira adapta ho montante boot husi dokumentu 1979 nian ida kona ba Australia-Indonesia nia negosiasaun fronteira tasi-kidun. [Fonte: NAA A1828 1733/3/2 Part 8]

Arkivu Nasional Australia (NAA) mak responsavel hodi prezerva dokumentu istoriku sira husi Governu Australianu nian.

Pasta sira iha NAA kontein dokumentu sira kona ba governu Australianu nia politika no asaun sira. Pasta sira ne’e mos kontein informasaun kona ba governu Indonesiu, eventu sira iha Timor-Leste durante okupasaun, no servisu sira husi ativista solidariu iha Australia.

NAA iha pasta liu husi 2000 kona ba Timor-Leste husi tinan 1974-1999. Kala iha pasta 1000 nune’e mak peskizador sira bele haree. (1)

Metade husi pasta 1000 ne’e mak ‘nakloke’ kompletamente; perkizador ida bele haree dokumentu hotu iha pasta sira ne’e nia laran. Pasta ~500 seluk fali iha parte balu mak sekretu, maibe peskizador sira nafatin bele haree dokumentu la sekretu sira iha pasta sira ne’e nia laran.

Kala 15% husi pasta 1000 ne’e mak halo ona iha forma dijital no online. Haree:
Pasta nakloke (laiha dokumentu sekretu sira)
Pasta sorin taka (iha dokumentu sekretu balu)

Tamba sa dokumentu balu sei rai hanesan dokumentu sekretu
Razaun dokumentu Timor nian barak mak sei rai hanesan dokumentu sekretu tamba dokumentu sira ne’e bele estraga relasaun entre Governu Australianu no nasaun sira seluk (espesialmente Indonesia, maibe mos Timor-Leste).

Razaun sira hodi rai dokumentu sira ne’e hanesan dokumentu sekretu mak defini liu husi Australia nia lei kona ba arkivu nasional sira. Haree sumaria husi razaun barak kona ba segredu.

Asesu dokumentu sekretu sira
Peskizador Australianu sira ne’ebe halo peskiza kona ba Timor fiar katak dokumentu ‘sekretu’ balu presiza fo sai hanesan asesu publiku. Peskizador sira bele halo pedidu ba Australia nia Administrative Appeals Tribunal (AAT) atu bele fo sai dokumentu sekretu sira ne’e.

Iha 2011, Professor Clinton Fernandes hetan susesu iha nia aplikasaun atu bele fo sai relatóriu inteligência Australianu nian balu kona ba Timor-Leste.

Iha 2013-14, Kim McGrath aplika ona ba AAT atu bele fo sai dokumentu sira iha pasta hamutuk 24 kona ba negosiasaun Timor Gap. Tribunal deside ona iha Junu 2020 katak sei la fo sai nein dokumentu ida husi pasta sira ne’e. (2)

Tribunal nia Prosesu
Kim McGrath tenke hein liu tinan 4 hodi AAT konsidera nia aplikasaun. Audensia Tribunal nian realiza iha Maiu 2018.

Kim McGrath hatete ba Tribunal katak dokumentu ‘sekretu’ balu bele fo sai ona tamba dokumentu sira ne’e kontein materia antigu sira ne’ebe mak la sensivel ona. Nia dehan katak dokumentu seluk balu la presiza ona rai hanesan segredu tamba informasaun hanesan iha pasta diferente fo sai tiha ona ba publiku.

NAA nian sasin xave mak Dr Greg French, Departamentu Negosiu Estranjeiru no Komérsiu (Department of Foreign Affairs & Trade – DFAT) nian peritu ida kona ba negosiasaun tasi-kidun no agora Embaixador Australia nian ba Italia. Dr French reklama katak materia sekretu balu “bele estraga” Australia nian relasaun ho Timor-Leste. Nia mos reklama katak materia balu “provavel tebes atu estraga” relasaun ho Indonesia.

Dr French nia razaun ba nia opiniaun sira ne’e so bele esplika de’it iha Tribunal nia sesaun sekretu ida. Kim McGrath ka nia advogadu sira la permiti atu atende sesaun sekretu ne’e. Sira labele husu pergunta ka fo sira nia opiniaun alternativa sira iha sesaun sekretu ne’e.

Komentariu husi CHART
Prosesu Tribunal nian atu fo sai dokumentu sira iha kazu ida ne’e mak hanesan prosesu ida ne’ebe hali’is liu ba parte ida no la justu.

Lori tinan neen liu hodi hetan Tribunal nia desizaun ne’e de’it mos hanesan injustisa ida ona. Ami mos fiar katak DFAT nia sasin ba NAA la’os peritu independente ida. Nia hanesan DFAT nia ofisial ida ne’ebe mak fo opiniaun ida kona ba desizaun sekretu sira ne’ebe mak DFAT nia ofisial sira seluk halo tiha ona. Tribunal nia sesaun sekretu ne’ebe mak esklui Kim McGrath no nia advogadu sira halo prosesu tomak nudar prosesu ne’ebe hali’is ba parte ida de’it.

Lisaun ba Timor-Leste
Iha parte di’ak barak husi Governu Australianu nia sistem arkivu sira. Maibe prosesu atu muda asesu restrisaun ba dokumentu balu hamosu problema barak. Talvez Timor-Leste bele buka dalan di’ak liu hodi halo ida ne’e iha sira nian arkivu rasik.

Timor-Leste seidauk iha lei kona ba arkivu nasional sira. Iha ona esbosu lei sira kona ba arkivu nasional desde 2003 maibe seiduak iha ida mak passa sai lei.

Espera katak sosiedade sivil Timor-Leste sei hetan oportunidade hodi diskute kona ba esbosu lei sira ne’e antes lori ba Konsellu Ministru ka Parlamentu. Sosiedade sivil mak sei sai nu’udar uzadór prinsipal ba arkivu nasional sira iha futuru. Sira bele asegura katak lei kona ba arkivu sira sai hanesan lei ne’ebe mak klaru, iha razaun justu tamba sa mak dokumentu balu tenke kontinua rai hanesan dokumentu sekretu. Sosiedade sivil mos tenke asegura katak lei sira ne’e inklui prosedimentu ne’ebe efikaz no justu hodi permite ema bele dezafia desizaun arkivu sekretu sira ne’ebe mak halo husi governu nia ofisial sira.

[Ida ne’e mak sumaria husi artigu ida ne’ebe mak publika husi CHART iha lian Ingles iha 23 Jullu 2020. Tradusaun husi CHART nian funsionariu Uka Pinto.]


Nota

* Desde 2009, Kim McGrath hahu halo peskiza kona ba negosiasaun tasi-kidun Timor Gap Australia-Indonesia iha dekada 1970. Nia mak autor ba Crossing the line: Australia’s Secret History in the Timor Sea (2017). Foin lalais nia publika artigu ida kona ba 2004 ‘Witness K’ spy scandal iha jornal Australianu, Foreign Affairs. Parte ida husi artigu ne’e publika ona iha 12 Jullu 2020 iha jornal Guardian.

(1) Bainhira peskizador ida hakarak haree dokumentu ida, NAA sei examina dokumentu hotu atu verifika se karik iha informasaun ‘sensivel’ balu ne’ebe mak tenke rai hanesan segredu. NAA konsulta ho Australian Department of Foreign Affairs & Trade (DFAT) hodi fo konsellu kona ba Timor nian pasta sira. NAA kala iha pasta 1000 nune’e mak seidauk examina atu bele fo sai ba peskizador sira.

(2) Haree mos relatoriu lian Ingles kona ba kazu ida ne’e iha 4 Jullu 2020 iha jornal Guardian.

Comments are closed.

%d bloggers like this: